Ayı arı kovanını bulduğunda ilk içgüdüsü, ham bir vahşetle kovanı parçalamak, balı talan etmek ve arıları katletmektir. Ancak bu ilkel ve yıkıcı eylem, uzun vadede verimsizdir. Oysa arıcı kovanı yok etmek yerine onu düzenli bir sömürü mekanizmasına bağlamanın daha kârlı olduğunu keşfeder: Kovan yaşatılacak, arıların kışı geçirmesine yetecek bal bırakılacak, ancak üretilen artıdeğere yani balın kalanına periyodik olarak el konulacaktır. Franz Oppenheimer, Devlet (Der Staat) adlı anıtsal eserinde bu alegoriyle insanlık tarihinin en radikal ayrımını yapar: Ekonomik araçlar ile siyasal araçlar arasındaki amansız savaş. İnsanın kendi emeğiyle değer yaratması ve bunu rıza ile mübadele etmesi ekonomik araçtır; başkasının ürettiğini zora dayalı olarak ele geçirmek ise siyasal araçtır. Devlet, bu siyasal aracın tarihsel olarak en üst düzeyde kurumsallaşmış, meşrulaştırılmış ve tekel haline getirilmiş biçimidir. Franz Oppenheimer, klasik sosyolojik devlet teorisinde, liberal ve sözleşmeci paradigmanın aksine, devletin kökenini bir toplumsal uzlaşıya ya da rızaya dayandırmaz. Onun felsefi mimarisinde devlet, baştan aşağı bir şiddet, fetih ve tabi kılma aygıtıdır. Bu entelektüel çerçeve, yalnızca egemenlik tarihini okumak için değil, modern kurumsal siyaseti ve özelde Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) gibi köklü yapıların içsel dönüşümlerini anlamak için de sarsıcı bir analitik enstrüman sunar. Siyasal partiler de kendi içlerinde birer "kovan"dır. Bir partinin tarihsel birikimi, ideolojik hafızası ve toplumsal tabanından devşirdiği güven, o kovanın ürettiği en kıymetli "bal"dır. Soru şudur: Bu kovan, demokratik bir üretimin mekânı mıdır, yoksa siyasal aracın parti bürokrasisi tarafından içselleştirildiği bir asalaklık matrisi mi? FETİH Oppenheimer’ın teorisinde göçebe kabilelerin yerleşik köylü topluluklarını fethetmesi, devletin kurucu uğrağıdır. Fatihler, zamanla tebaalarını tamamen ezmek yerine onları koruma illüzyonu altında vergilendirirler. Bu durum, modern kitle partilerinde örgüt içi fethe tekabül eder. Parti aygıtı, başlangıçta toplumsal talepleri organize etmek, fikir üretmek ve kamusal fayda sağlamak (yani siyasal alanda ekonomik araçları işletmek) üzere kurulur. Ancak Oppenheimer'ın en keskin öngörüsü burada devreye girer: Siyasal aracı bir kez tadan ve onun konforuna alışan bir aktörün, yeniden ekonomik araca (emek tabanlı üretime) dönmesi neredeyse imkânsızdır. Modern parti elitleri, toplumsal tabanın ürettiği meşruiyeti ve entelektüel birikimi (balı), kamusal alanı dönüştürmek için kullanmak yerine, parti içi iktidarlarını tahkim etmek için mülkleştirirler. CHP’nin tarihsel bagajı ve kurumsal kapasitesi, rasyonel politikalar üreten bir mutfak olmaktan çıkıp; kliklerin, delege avcılarının ve kariyerist aktörlerin fethettiği bir mülk haline geldiğinde, parti içi "göçebelik" başlamış demektir. Buradaki fatihler dışarıdan gelmez; kurumun koridorlarında büyüyen, ancak kuruma artı-değer katmak yerine onun hazır değerini (balını) tüketen bürokratik oligarşidir. KURUMSAL ASALAKLIK Oppenheimer’ın devlet teorisi, Robert Michels’in modern siyaset sosyolojisine kazandırdığı "Oligarşinin Tunç Kanunu" ile doğrudan eklemlenir. Michels’e göre, en demokratik organizasyonlar bile zamanla kaçınılmaz olarak uzmanlaşmış bir azınlığın (oligarşinin) yönetimine girer. Oppenheimer’ın terimleriyle söylersek; organizasyonun kendisi, yönetici elit için bir "siyasal araç" haline gelir. CHP gibi asırlık kurumlarda parti içi mücadelelerin felsefi bir çoraklığa gömülmesinin nedeni budur. Tartışmalar ideolojik bir derinlikten, ülkenin yapısal sorunlarına yönelik köklü çözümlerden arındırılmıştır. Bunun yerine kavga, "kovanın idari anahtarlarını" kimin tutacağı kavgasıdır. Örgütün tabanında, mahallelerde, gençlik kollarında hiçbir kişisel ikbal gözetmeksizin broşür dağıtan, adalet arayan, fikir üreten aktörler, Oppenheimer’ın ekonomik aracını temsil eden üretici arılardır. Bu emeğin yarattığı toplumsal krediyi, listelerde üst sıralara yerleşmek, belediye rantlarını bölüşmek ve dar kadroculuk oynamak için kullanan aktörler ise yağmacı kliklerdir. Kovandaki yabancılaşma tam da burada başlar: Balı üretenler ile balı yiyenler arasındaki asimetri, devletin doğasındaki sömürücü özle özdeştir. Kurumdan güç devşiren fakat kurumsal kapasiteye hiçbir entelektüel, ahlaki ya da pratik katkı sunmayan bu asalak yapı, partiyi bir toplumsal dönüşüm öznesi olmaktan çıkarıp, statükonun koruyucusu bir "mini-devlete" dönüştürür. PARÇALANMA Bir kurumdan, bir partiden ayrılmak ya da yeni bir siyasal hat inşa etmeye çalışmak tek başına ahlaki veya felsefi bir kusur olarak kodlanamaz. Ancak Oppenheimer’ın bütüncül perspektifinden bakıldığında, her siyasal eylemin makro-sistem içindeki işlevi masaya yatırılmalıdır. Eğer bir aktör veya klik, kurumsal kovanın dejenere olduğunu iddia ederek ayrılıyor, ancak bu ayrılışın pratik sonucu toplumsal muhalefeti daha da atomize etmek, mevcut hegemonik gücün (büyük ayının) kovan üzerindeki mutlak sömürüsünü kolaylaştırmak oluyorsa, burada yeni bir "siyasal araç" devreye girmiş demektir. Felsefi sorgulama, kişilerin sübjektif niyetleriyle (vatanseverlik, sadakat, dürüstlük söylemleriyle) ilgilenmez; nesnel sonuçla ilgilenir. Kurumsal bütünlüğü zayıflatan, atomizasyonu derinleştiren her hamle, fatihin tebaasını daha rahat yönetmesini sağlayan "böl ve yönet" stratejisinin aparatı olma riskini taşır. KOVANI SAVUNMAK Franz Oppenheimer’ın mirası, bize devletin ve iktidar odaklarının doğasındaki o çıplak gerçeği hatırlatır: Siyasal araç, emeğe el koymanın en sofistike yoludur. Bugün ne devletler ne de partiler yalnızca dışarıdan gelen barbar akınlarıyla yıkılmaktadır. Kurumları asıl çürüten, içeride kurumsallaşan yağma mantığıdır. CHP ve modern kurumsal muhalefet için hayati soru şudur: Bu kovan, halkın ortak iradesini ve değişim arzusunu büyüten, sürekli yeni polenler toplayan üretici bir organizma olarak mı kalacaktır; yoksa kendi içindeki küçük fatihlerin, delege aristokratlarının bal devşirdiği kurumsal bir sömürü aygıtına mı dönüşecektir? Eğer kovanı içeriden tüketen asalaklık tasfiye edilemezse, kovanın dışarıdaki büyük ayılara karşı direnmesi felsefi olarak da sosyolojik olarak da imkânsız hale gelecektir. Oppenheimer, yüzyıl öncesinden bizi tam da bu kurumsal uyanışa ve "ekonomik aracın" (yani emeğin, rızanın ve üretimin) siyasetin merkezine yeniden yerleştirmeye davet ediyor.